Ten artykuł dotyczy stanu prawnego obowiązującego do dnia 3 maja 2012 roku i dotyczy jedynie spraw sądowych wszczętych przed tą datą.
Prekluzja, z punktu widzenia obu stron procesu oznacza konieczność powoływania wszystkich dowodów i twierdzeń w pierwszym piśmie procesowym składanym w sprawie (odpowiednio pozwie i odpowiedzi na pozew). Dalsze twierdzenia mogą być powoływanie jedynie pod warunkiem, że ich wcześniejsze powołanie nie było możliwe, albo potrzebne – za każdym razem w terminie dwóch tygodni od chwili, gdy powstała możliwość lub potrzeba.
Powstanie potrzeby lub możliwości podlega uznaniu sądu – a różne sądy podchodzą do oceny pojęć „możliwości” i „potrzeby” w zupełnie odmienny sposób. W praktyce występuje pełne spektrum postaw. Z jednej strony są sędziowie interpretujący te pojęcia w bardzo rygorystyczny sposób, zgodnie z którym strona powinna przewidywać praktycznie wszelkie możliwe twierdzenia i zarzuty przeciwnika i niejako „z góry” się do nich odnieść (zanim nawet zostaną podniesione). Na drugim krańcu są przypadki sądów, które interpretują przepisy bardzo liberalnie, akceptując większość nowych twierdzeń i dowodów. Oczywiście większość sądów podchodzi do zagadnienia w sposób racjonalny(1), niemniej warto pamiętać, że skrajności się zdarzają.
Niezależnie od różnic praktyki i interpretacji pojęć „możliwości” i „potrzeb” istnieją pewne wspólne konsekwencje systemu prekluzji, o których należy pamiętać:
1) powołanie wszelkich twierdzeń i dowodów oznacza konieczność wykorzystania w pozwie lub odpowiedzi na pozew niejako całości posiadanej przez stronę wiedzy na temat danej sprawy. Konieczne jest wskazanie dowodów i twierdzeń nawet drugorzędnych, w formie ewentualnej, na wypadek, gdyby z jakiegoś powodu twierdzenia i dowody główne okazały się nieskuteczne. Przykładowo jeśli powód dysponuje na poparcie swoich racji zarówno dokumentami, jak i świadkami, nie może się ograniczać do wskazania jedynie dokumentów (nawet jeśli w jego ocenie są całkowicie wystarczające) ale powinien podać wszystkie znane sobie dowody – jeśli bowiem ograniczy się jedynie do dokumentów, w trakcie sprawy może się okazać, że dowody zostaną przez sąd uznane za niewystarczające, a na wskazanie świadków będzie już zbyt późno;
2) strona, która powołuje dowody lub twierdzenia później niż w pozwie lub odpowiedzi na pozew musi wskazać dlaczego powołuje te twierdzenia lub dowody z opóźnieniem, oraz wykazać, że powołuje je w terminie dwóch tygodni od chwili, kiedy stało się to możliwe lub konieczne;
3) spóźnione twierdzenia lub dowody są pomijane przez sąd niezależnie od tego, jakie jest ich znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Nawet jeśli dany dowód w sposób jednoznaczny dowodzi, że stan faktyczny jest całkowicie odmienny od tego, który został ustalony w sprawie do tej pory – dowód zostanie pominięty przez sąd(2);
4) w przypadku wniesienia apelacji, sąd odwoławczy może skontrolować, czy sąd pierwszej instancji nie wydał rozstrzygnięcia opierając się na dowodach i twierdzeniach, które zostały zgłoszone zbyt późno(3);
5) prekluzja nie dotyczy argumentacji prawnej – nowe uzasadnienia dla swoich wniosków można przytaczać w zasadzie bez ograniczeń, ale jedynie pod warunkiem, że opierają się na dowodach i twierdzeniach, które zostały zgłoszone zgodnie z zasadami prekluzji;
6) obowiązki wynikające z prekluzji obciążają stronę niezależnie od tego, czy jest reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika (adwokata lub radcę prawnego);
7) przyczyną uzasadniającą późniejsze zgłoszenie twierdzeń lub dowodów, mogą być twierdzenia podnoszone przez stronę przeciwną. Przykładowo, twierdzenia podniesione w odpowiedzi na pozew, mogą uzasadniać zgłoszenie przez powoda dodatkowych dowodów, które nie zostały powołane w pozwie(4).
Dobrą egzemplifikacją opisanych wyżej zasad jest nieważność czynności prawnej. Nieważność czynności prawnej jest uwzględniana przez sąd z urzędu, nawet jeśli żadna ze stron się na nią nie powoła. Przykładowo, w sprawie o wykonanie nieważnej umowy sąd powinien oddalić roszczenie ze względu na jej nieważność, nawet jeśli pozwany nie podniesie zarzutu nieważności. Co więcej, żadna ze stron nie musi być nawet świadoma, że umowa jest nieważna. W postępowaniu gospodarczym ta ogólna zasada znajduje pełne zastosowanie, jednak z wyjątkami wynikającymi z prekluzji. Sąd może uwzględnić nieważność czynności prawnej jedynie wówczas, gdy wynika z dowodów, które zostały przedstawione przez strony we właściwym terminie. Spóźnione zgłoszenie przez pozwanego dowodu wskazującego na nieważność czynności prawnej powoduje, że sąd tak jak gdyby była w pełni ważna(5). Dzieje się tak pomimo tego, że nieważność oznacza najwyższy stopień wadliwości czynności prawnej i zachodzi z mocy prawa, niezależnie od działań, czy woli stron takiej czynności.
—
1 Nie można wymagać od powoda aby zgłaszał w pozwie wszystkie dowody również na te okoliczności, których przed wytoczeniem powództwa pozwany nie kwestionował. (Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 listopada 2010 r. I CSK 21/10).
2 W postępowaniu w sprawach gospodarczych pozwany traci prawo powoływania twierdzeń, zarzutów oraz dowodów na ich poparcie, niepowołanych w odpowiedzi na pozew, bez względu na ich znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, chyba że wykaże, iż ich powołanie w odpowiedzi na pozew nie było możliwe albo że potrzeba powołania wynikła później (art. 47914 § 2 k.p.c.). (Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2004 r. III CZP 115/03).
3 Sąd drugiej instancji, rozpoznając apelację, pomija dowód przeprowadzony przez sąd pierwszej instancji z naruszeniem art. 47912 § 1 k.p.c. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2006 r. IV CSK 123/05.
4 Art. 47912 § 1 k.p.c. nie narzuca na powoda obowiązku zgłoszenia w pozwie wszelkich możliwych twierdzeń i dowodów, mogących np. wskazać pozwanemu sposób obrony, którego sam by nie podjął. Chodzi zatem o takie twierdzenia i dowody, które bezpośrednio dotyczą zgłoszonego w pozwie roszczenia, a potrzeba powołania innych może powstać np. w związku z treścią odpowiedzi na pozew. (Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 czerwca 2010 r. II CSK 27/10).
5 Sąd, który ma obowiązek brać pod uwagę z urzędu nieważność czynności prawnej, może to czynić tylko na podstawie materiału dowodowego zgromadzonego zgodnie z obowiązującymi regułami. W postępowaniu w sprawach gospodarczych oznacza to możliwość czynienia ustaleń w tym zakresie tylko na podstawie dowodów przedstawionych przez strony w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji z zachowaniem wymogów czasowych przewidzianych w art. 47912 i 47914 k.p.c. (Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 2008 r. V CSK 283/06); Stosowanie przez sąd prawa materialnego odnosi się tylko do stanu faktycznego przedstawionego przez strony i ustalonego w sposób przewidziany w prawie procesowym, przede wszystkim w drodze udowodnienia. Podnosząc zatem zarzut nieważności czynności prawnej strona powinna przytoczyć fakty oraz dowody, mające być podstawą stwierdzenia nieważności, i uczynić to zgodnie z regułami określonymi w przepisach prawa procesowego. Sąd ma bowiem obowiązek wziąć pod uwagę nieważność czynności prawnej, jednak tylko na podstawie materiału zebranego zgodnie z regułami obowiązującymi w prawie procesowym, w tym z uwzględnieniem prekluzji przewidzianej w art. 47912 i 47914 k.p.c., a także w art. 495 § 3 k.p.c. (Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 listopada 2010 r. V CSK 142/10).
