Ten artykuł dotyczy stanu prawnego obowiązującego do dnia 3 maja 2012 roku i dotyczy jedynie spraw sądowych wszczętych przed tą datą.
Chyba najbardziej charakterystycznym elementem wprowadzonym przez przepisy o postępowaniu gospodarczym, była instytucja dość rygorystycznej prekluzji dowodowej (która towarzyszy nam już ponad 10 lat – wprowadzono ją 1 lipca 2000 roku).
Na czym polega prekluzja dowodowa? W największym skrócie jest to system, w którym strony są zobowiązane do podania wszelkich znanych im faktów i dowodów w określonym terminie, pod rygorem utraty prawa powoływania się na te dowody.
Czemu to wszystko służy? Najogólniej – sprawności postępowania. Obowiązek wskazywania wszystkich dowodów dyscyplinuje strony i pozwala na uniknięcie sytuacji, w których strony na ostatniej rozprawie zgłaszają niespodziewanych świadków lub przedstawiają dokumenty, które wcześniej były trzymane w tajemnicy. Równocześnie prekluzja dowodowa wymusza aktywną postawę stron postępowania i podkreśla zasadę odpowiedzialności stron za wynik procesu. Zasada ta obowiązuje generalnie we wszelkiego rodzaju sprawach cywilnych (z nielicznymi wyjątkami), sąd nie ma bowiem obecnie bezwzględnego obowiązku ustalania rzeczywistego stanu sprawy. W postępowaniu gospodarczym zostaje jednak wzmocniona, ponieważ wyłączona jest tu ogólna reguła, zgodnie z którą strony mogą przytaczać twierdzenia i dowody aż do zamknięcia rozprawy.
Prekluzja dowodowa ma oczywiście swoje wady. Przede wszystkim – z samej swojej istoty – stawia na pierwszym miejscu sprawność postępowania, kosztem zasady prawdy materialnej. W postępowaniu opartym o zasadę prekluzji celem sądu nie jest (co do zasady) ustalenie prawdy, a jedynie tego, co wynika z przedstawionych przez strony we właściwym terminie dowodów. Oznacza to, że w przypadku bierności lub błędów popełnionych przez strony, stan faktyczny, na którym oparty zostanie wyrok może mieć niewiele – lub zgoła nic – wspólnego z rzeczywistością.
Obowiązki powoda
W postępowaniu gospodarczym powód jest obowiązany podać już w pozwie wszystkie twierdzenia oraz dowody na ich poparcie pod rygorem utraty prawa powoływania ich w toku postępowania, chyba że wykaże, że ich powołanie w pozwie nie było możliwe albo że potrzeba powołania wynikła później.
Ograniczenia nie kończą się na tym – otóż, jeśli potrzeba lub możliwość powołania nowych dowodów lub twierdzeń pojawi się w okresie późniejszym, muszą one zostać wskazane w terminie dwóch tygodni od zaistnienia tej potrzeby lub możliwości.
Obowiązki pozwanego
Analogiczne obowiązki obciążają pozwanego – chociaż jego sytuacja jest w praktyce trudniejsza. Powód jest zobowiązany do wskazania wszystkich dowodów w pozwie, jednak z reguły może wstrzymać się z wniesieniem pozwu, do czasu aż będzie pewien, jak dokładnie wygląda sytuacja, zgromadzi dowody, ustali dane świadków, etc. W praktyce przedsiębiorca, który zamierza wystąpić do sądu, najczęściej ma wiele miesięcy na przygotowanie pozwu.
Tymczasem pozwany nie ma takiego luksusu. Przede wszystkim pozwany w postępowaniu gospodarczym ma obowiązek złożyć odpowiedź na pozew – w terminie dwóch tygodni od daty otrzymania odpisu pozwu. W odpowiedzi na pozew należy zawrzeć wszelkie twierdzenia, zarzuty oraz dowody na ich poparcie pod rygorem utraty prawa powoływania ich w toku postępowania.
Tak samo jak w przypadku powoda istnieje tu pewne złagodzenie tego rygoru – nowe dowody, czy dowody mogą zostać podniesione w okresie późniejszym, pod warunkiem, że pozwany wykaże, że ich powołanie w odpowiedzi na pozew nie było możliwe, albo że potrzeba ich powołania wynikła później. Nowe dowody lub twierdzenia mogą zostać zgłoszone najpóźniej w terminie dwóch tygodni od zaistnienia takiej potrzeby.
W przypadku, gdy w sprawie zostanie wydany nakaz zapłaty – taki sam obowiązek podania twierdzeń, dowodów i zarzutów obciąża pozwanego wnoszącego sprzeciw lub zarzuty od nakazu zapłaty.
Sytuacja pozwanego jest więc znacząco trudniejsza od pozycji powoda. Dwa tygodnie w praktyce może okazać się bardzo krótkim terminem. Dla dużych przedsiębiorców ten termin może okazać się krótki ze względów organizacyjnych – gdy konieczne jest zgromadzenie dokumentów z różnych oddziałów, ustalenie osób odpowiedzialnych, pracowników posiadających wiedzę w danej sprawie. Z kolei mniejsi przedsiębiorcy z reguły szybko są w stanie zgromadzić niezbędne do obrony materiały, jednak gubi ich brak wiedzy, co powoduje, że zbyt późno przystępują do przygotowania odpowiedzi na pozew, zgłaszają się do prawnika pod sam koniec terminu, etc.
Co prawda w postępowaniu gospodarczym powód przed wszczęciem postępowania ma obowiązek wezwać dłużnika do dobrowolnego spełnienia świadczenia, to jednak niekoniecznie musi bardzo ułatwić jego sytuację. Oczywiście taki dłużnik ma świadomość, że wierzyciel zamierza wystąpić na drogę sądową. Niemniej wezwanie do dobrowolnego spełnienia świadczenia może być bardzo ogólnikowe.
