Postępowanie gospodarcze funkcjonuje w naszych przepisach już od ponad dwóch dziesięcioleci (oczywiście z dość dużymi zmianami) i zdążyło dość dobrze zakorzenić się w świadomości osób funkcjonujących w obrocie profesjonalnym, niemniej wielkimi krokami zbliża się moment, w którym zostanie całkowicie usunięte z kodeksu postępowania cywilnego.
Pełen projekt nowelizacji można znaleźć tutaj. Po pracach w senacie i podpisie prezydenta, ustawa wejdzie w życie po upływie sześciu miesięcy od dnia jej ogłoszenia w Dzienniku Ustaw.
Nowelizacja nie tylko usuwa postępowanie gospodarcze, ale też zasadniczo zmienia zwykłe postępowanie cywilne.
Co prawda nowe przepisy mogą ulec jeszcze jakimś modyfikacjom (szczególnie biorąc pod uwagę, jak wiele zastrzeżeń pojawia się pod jej adresem), niemniej najpewniej większość z jej założeń wejdzie w życie – i utrzyma się przynajmniej przez jakiś czas. Jeśli chodzi o najważniejsze założenia (bo ustawa reguluje też wiele kwestii szczegółowych):
1) likwidacja odrębnego postępowania w sprawach gospodarczych (pozostaną w mocy przepisy dotyczące postępowania przed sądem ochrony konkurencji i konsumentów);
2) silniejsze zaakcentowanie obowiązku przytaczania przez strony okoliczności faktycznych oraz podawania dowodów;
3) nowelizacja zawiera szczegółowe przepisy dotyczące pism przygotowawczych (czyli pism, w których strony opisują stan sprawy, odpowiadają na twierdzenia przeciwnika, oraz wskazują dowody). Po otrzymaniu odpisu pozwu pozwany będzie uprawniony do złożenia odpowiedzi na pozew, przy czym sąd może go do złożenia takiej odpowiedzi. Sąd może też zobowiązać strony do złożenia kolejnych pism przygotowawczych;
4) w toku sprawy pisma przygotowawcze będą mogły być składane jedynie po odpowiednim postanowieniu sądu, chyba, że zawierają jedynie wniosek dowodowy;
5) sąd będzie co do zasady pomijać spóźnione twierdzenia lub dowody, chyba że strona wykaże, iż nie przedstawiła ich w pozwie, odpowiedzi na pozew lub kolejnym piśmie przygotowawczym bez swojej winy (albo wystąpiły inne wyjątkowe okoliczności).
Jak będzie w praktyce, na ile rygorystycznie sądy będą przestrzegały nowych przepisów (wiele sformułowań jest nieostrych i pozostawia furtkę zarówno dla bardzo ostrego, jak i liberalniejszego podejścia) – pokaże życie. I od tego w zasadzie zależy, jaki będzie skutek dla praktyki.
Na pewno szkoda, że nie skorzystano z okazji dla rozszerzenia możliwości wydawania wyroków, w tym także kontradyktoryjnych na posiedzeniu niejawnym (możliwość ta zostanie usunięta wraz z likwidacją postępowania gospodarczego).
W przypadku przedsiębiorców, ich sytuacja nie powinna się zmienić jakoś radykalnie – przepisy o postępowaniu gospodarczym były bardziej rygorystyczne niż te, które wprowadza nowelizacja (z wyjątkiem braku możliwości składania pism przygotowawczych bez postanowienia sądu). Dla pozostałych klientów sądów może zmienić się bardzo wiele – większy rygoryzm oznacza też większą liczbę spraw, które będą przegrywane z powodu popełnionego przez stronę błędu procesowego, nawet jeśli jej twierdzenia są zasadne.
Coś za coś – zapewne sprawne, efektywne sądownictwo wymaga rygorystycznych przepisów. Chociaż oczywiście to tylko jedna strona medalu – najostrzejsze przepisy nie wyleczą bolączek wynikających z niedofinansowania i błędów organizacyjnych. Tak obecnie bywa w sprawach gospodarczych – gdzie za nałożonymi na stronę obowiązkami często nie idzie sprawność postępowania, dla której te obowiązki zostały wprowadzone.
Co więcej, z punktu widzenia założenia szybkości postępowania zupełnie absurdalna jest zmiana, która polega na wprowadzeniu obowiązku uzyskania zezwolenia sądu na złożenie pisma przygotowawczego – bo tak naprawdę trudno przewidzieć jaka będzie praktyka po wprowadzeniu takiego przepisu. Czy strona chcąc złożyć pismo przygotowawcze będzie składać do sądu wniosek o wydanie postanowienia o złożenie takiego pisma? W takiej sytuacji zamiast prostego złożenia pisma będziemy mieli kolejno złożenie wniosku o wydanie postanowienia, postanowienie, wreszcie dopiero możliwość złożenia samego pisma. Do tego trzeba doliczyć czas na doręczenie przez pocztę każdego z tych pism, nie mówiąc o dodatkowej, zupełnie bezsensownej pracy sędziów, którzy i tak są przeciążeni obowiązkami.
A przecież jeszcze ważniejsze jest to, że takie rozwiązanie w wielu sytuacjach skutecznie może uniemożliwić stronie obronę jej praw.
Niezależnie od tego, w jakim dokładnie kształcie zmiany wejdą w życie i jak długo się utrzymają (bo co do tego też nigdy nie ma pewności) – przedsiębiorcom, oraz innym klientom sądów nie pozostanie nic innego, jak się do nich dostosować. Bo, niezależnie od stosowania alternatywnych metod rozwiązywania sporów takich, jak arbitraż, czy wielkiej ostrożności w doborze kontrahentów, od sądów – niezależnie od tego czy się je lubi, czy nie – nie sposób uciec.
Wreszcie warto pamiętać, że likwidacja postępowania gospodarczego nie nastąpi z dnia na dzień. Co prawda ustawa wejdzie w życie po upływie sześciu miesięcy od dnia jej ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, jednak przepisy nowe będą stosowane jedynie do postępowań, które zostaną wszczęte po wejściu w życie ustawy. Każde postępowanie wszyte na podstawie przepisów o postępowaniu gospodarczym będzie się toczyć według tych przepisów aż do jego zakończenia – spokojnie więc można założyć, że do 2013, może 2014 roku będą trwać sprawy rozpoznawane według uchylonych już przepisów o postępowaniu gospodarczym.
